Posted on

چرا غیرمنطقی هستیم؟

کمی بیشتر غیرمنطقی
چرا غیرمنطقی هستیم؟

قبل از آن که وارد بحث رفتارهای غیرمنطقی در علم اقتصاد رفتاری شویم، به یک سوال بسیار ساده پاسخ دهید:

در مرحله آخر یک بازی من و شما صد میلیون تومان پول برنده شده ایم. شما (به صورت مخفی) می توانید یکی از این دو گزینه را انتخاب کنید: A) تمام پول را بردارید. B) جایزه را با من نصف کنید. من هم باید یک گزینه را انتخاب کنم. بازی این قانون ها را دارد:

  • اگر هر دو جایزه را نصف کنیم، به هر کدام از ما ۵۰ میلیون تومان می رسد. (B&B=50/50)
  • اگر هر دو تمام پول را برداریم، به هیچ کدام از ما پولی نمی رسد. (A&A=0/0)
  • اگر یکی از ما تمام پول را بردارد و دیگری نصف کند، به نفر اول ۱۰۰ و به نفر دوم ۰ تومان می رسد. (A&B=100/0)

انتخاب A زمانی معقول است که مطمئن باشید من B را انتخاب کرده ام. همچنین برای انتخاب B بهتر است بدانید که من هم B را انتخاب کرده باشم. کدام را انتخاب می کنید؟

انتخاب شما کدام گزینه است؟

جواب معمای تقسیم جایزه

قبل از آن که بدانید من چه گزینه ای را انتخاب کرده ام، گزینه خود را انتخاب کنید. از نظر ریاضی انتخاب A شما را با احتمال های زیر روبرو می کند:

۰٫۵A&A+0.5A&B=0+0.5(100m)=50m

گزینه A (برداشتن تمام پول) ۵۰ میلیون تومان ارزش دارد.

اما انتخاب B چطور؟

۰٫۵B&A+0.5B&B=0+0.5(50m)=25m

گزینه B (نصف کردن پول) به اندازه ۲۵ میلیون تومان ارزش دارد.

همان طور که می بینید انتخاب B یک انتخاب غیرمنطقی است. اگر تمام آدم ها حیوان اقتصادی (ایکان بجای انسان) بودند، همه باید گزینه A را انتخاب می کردند. اگر حتی یک نفر گزینه B را انتخاب کرده باشد، می فهمیم که برخی از انسان ها از ایکان ها (Econs) منصف تر هستند و همیشه سعی نمی کنند که مطلوبیت را برای خودشان بیشینه کنند.

(من گزینه A را انتخاب کرده ام. چه شما A را انتخاب کرده باشید چه B را، هیچ پولی کاسب نشده اید.)

کمی بیشتر غیرمنطقی

حالا تصور کنید که همان بازی قبل را می خواهیم انجام دهیم. اما این بار قانون بازی یک فرق کوچک دارد:

  • اگر هر دو جایزه را نصف کنیم، به هرکدام از ما ۵۰ میلیون تومان می رسد. (B&B=50/50)
  • اگر هر دو تمام پول را برداریم، به هیچ کدام از ما پولی نمی رسد. (A&A=0/0)
  • اگر یکی از ما تمام پول را بردارد و دیگری نصف کند، به نفر اول ۹۹ و به نفر دوم ۱ میلیون تومان می رسد. (A&B=99/1)

با هم قرار می گذاریم که هر دو B را انتخاب و پول را نصف کنیم. شما تصادفا برگه من را می بینید و متوجه می شوید که من به شما کلک زده و تمام پول را برای خودم برداشته ام. اگر شما هم A را بردارید هیچ چیز به هیچ کدام از ما نمی رسد. اما اگر B را انتخاب کنید ۹۹ میلیون تومان می رسد به من. کدام گزینه را انتخاب می کنید؟

حالا کدام گزینه را انتخاب می کنید؟

توجه کنید که من انتخاب خودم را کرده و مستقل از انتخاب شما، سراغ A رفته ام.

ایکان در این موقعیت گزینه B را انتخاب می کند. چون در این صورت ۱ میلیون کاسب می شود. در غیر این صورت هیچ چیز برایش نمی ماند. و همیشه ۱ میلیون از هیچ بهتر است. پس هر انتخابی جز B یک انتخاب غیرمنطقی است.

اما انسان (برخلاف ایکان) طرفدار انصاف است. انسان گاهی حاضر می شود هیچ پولی نگیرد، اما از انسانیت و انصاف حمایت کند.

انسان گاهی حاضر می شود هیچ پولی نگیرد، اما از انسانیت و انصاف حمایت کند.

اگر این یک میلیون تومان وجود نداشت (همان معمای قبلی) و می فهمیدید من به شما کلک زده ام، چه کار می کردید؟ آیا ترجیح می دادید که انتقام بگیرید و نگذارید من هم پولی برنده شوم؟ یا ایثار می کردید و می گفتید «حالا که هیچ پولی به من نمی رسد، بگذار طرف مقابل برنده شود؟» کدام انتخاب منطقی و کدام یک غیرمنطقی است؟

اگر به شما کلک بزنم، شما چه کار می کنید؟

چهار قاعده از اقتصاد رفتاری

یکی از مهم ترین قاعده اقتصاد رفتاری این است که انسان ها بیش از اندازه به خود اعتماد دارند (Over-Confident). ما معمولا بیش از حد فکر می کنیم که می دانیم و گمان می کنیم که خیلی کم اشتباه می کنیم.

دومین نکته این است که رنج از دست دادن، بیشتر از لذت به دست آوردن است. ما اگر ده هزار تومان پول از دست بدهیم، احساس بیشتری را تجربه می کنیم تا وقتی که ده هزار تومان پول پیدا کنیم.

قاعده سوم از انصاف ما می گوید، ما از چیزی که اقتصاد پیش بینی می کند باانصاف تر هستیم.

قاعده چهارم اما چیزی است که می خواهیم در مورد آن حرف بزنیم: اصول علم اقتصاد نمی توانند رفتار اقتصادی مردم را بهتر کنند. اما چرا؟

بازار سرمایه: یک مطالعه موردی

بازار سرمایه قواعدی دارد که می تواند به سرمایه گذاری بهتر منجر شود. مثلا اگر به اندازه کافی از تحلیل بنیادی، تحلیل تکنیکال و نظریه پرتفوی مدرن MPT اطلاع داشته باشید، می توانید در بازار کمی موفق تر عمل کنید. اما چهار مشکل اصلی در این فرض وجود دارد:

  • این قواعد بیش از اندازه پیچیده هستند و بیشتر آدم ها (مثل من) برای درک دانش مالی، به اندازه کافی باهوش نیستند.
  • سرمایه بیشتر مردم کوچک تر از آن است که برای آن ها صرف داشته باشد که به تحلیل بیش از ۵۰۰ شرکت بورسی بپردازند و بهترین سرمایه گذاری را با آگاهی کامل شناسایی کنند.
  • اگر بیشتر مردم برای سرمایه گذاری از تحلیل استفاده نکنند، رفتار سهام مبتنی بر تحلیل ها نخواهد بود.
  • در تمام تحلیل ها چند عامل تعیین کننده در نظر گرفته می شود و هزاران عامل به ظاهر بی ربط نادیده گرفته می شود. این عوامل به ظاهر بی ربط، بیش از اندازه بر قیمت سهام تاثیر می گذراند.

این قواعد را می شود به دیگر کنش های اقتصادی تعمیم داد. قواعد علم اقتصاد، به درد آدم های بسیار باهوش (مثل هری مارکویتز) می خورد. ما آدم های معمولی به توضیح های ساده تر نیاز داریم که بتوانیم تصمیم های بهتری بگیریم.

چرا مردم هنوز غیرمنطقی هستند؟

در یک نظام طبیعی، ضعیف ها از بین می روند و قوی ترها تکثیر می شوند و یک گونه جانوری به سمت کامل شدن پیش می رود. چرا این اتفاق در اقتصاد نمی افتد؟ چرا آدم های غیرمنطقی نابود نمی شوند و نسل بشر به سمت ایکان ها پیش نمی رود؟

این اتفاق یک دلیل ساده دارد. تصمیم های اشتباه اقتصادی وضع مالی آدم ها را بد می کند، اما آن ها را نمی کشد. اگر شما یک ماشین را خیلی گران بخرید، شرکت بیمه اشتباه انتخاب کنید و نتوانید پس انداز کنید، شاید فقیر شوید، اما همچنان زنده می مانید.

تصمیم های اشتباه اقتصادی وضع مالی آدم ها را بد می کند، اما آن ها را نمی کشد.

بیشتر ماها در طبقه آدم هایی قرار می گیریم که تصمیم های غیرمنطقی و اشتباه می گیریم و ثروتمند نمی شویم. اما همچنان زنده می مانیم، بچه دار می شویم و به آن ها یاد می دهیم که چطور تصمیم هایی غیرمنطقی بگیرند.

به بیان ساده، چون تصمیم های اقتصادی غیرمنطقی معمولا کشنده نیستند نسل بشر به طور طبیعی به سمت تصمیم هایی بهتر حرکت نمی کند.

روابط کوبا و آمریکا

شرکتی به اسم Herzfeld Caribbean Basin Fund با نماد کوبا در بورس آمریکا قابل معامله است. پرتفوی این شرکت سرمایه گذاری از ۶۹ درصد شرکت های آمریکایی و مابقی بیشتر از شرکت های مکزیکی تشکیل شده و هیچ شرکتی از کوبا در این صندوق وجود ندارد. (سرمایه گذاری در کوبا برای آمریکایی ها ممنوع است.)

در سال ۲۰۱۴ قیمت هر واحد کوبا به اندازه ۱۰% از ارزش خالص دارایی های آن (NAV) کم تر بود. اما در ۱۸ دسامبر همین سال، با وجود کاهش NAV، قیمت هر واحد به شدت رشد کرد. در ۱۸ دسامبر چه اتفاقی افتاده بود؟ اوباما اعلام کرده بود که قصد دارد روابط آمریکا را با کوبا بهتر کند!

سهام کوبا رفتار غیرمنطقی

سرمایه گذاران به سمت نماد کوبا آمده بودند، در حالی که کوبا فقط یک اسم بود که هیچ ربطی به روابط آمریکا و کوبا نداشت. درست مثل این که قیمت پودر ماشین لباس شویی بالا برود و سهام داران از شرکت تایدواتر خاورمیانه – حتاید (ارائه کننده خدمات بندری) استقبال کنند!

نکته جالب اینجا است که قیمت هر واحد از کوبا، تا یک سال بعد هم اصلاح نشد. یعنی خریداران حتی بعد از یک سال متوجه اشتباه خود نشده بودند.

تحلیلگران حرفه ای عوامل موثر بر NAV کوبا را بررسی کرده بودند. اما چند نفر از آنان تشابه اسمی کوبا با کشور کوبا را به عنوان یک عامل حیاتی در تحلیل های خود وارد کردند؟

اقتصاد رفتاری؛ علمی که از بین خواهد رفت

در حال حاضر اقتصاد رفتاری سعی می کند که علم اقتصاد را با روانشناسی و رفتارهای انسان های واقعی پیوند بزند. دانشمندان این علم به رفتارهای احمقانه و غیرمنطقی ما علاقه زیادی دارند.

اما پیش بینی می شود که تا ۲۰ سال آینده چیزی به اسم اقتصاد رفتاری وجود نداشته باشد. یعنی در آن زمان دیگر هیچ کس اقتصاد را بدون مطالعه رفتاری، بررسی نکند و تنها شکل اقتصاد همین چیزی بشود که امروز به آن می گوییم «اقتصاد رفتاری».

مشکل اینجا است که پول درآوردن از رفتارهای غیرمنطقی آدم ها خیلی سودآورتر از اصلاح رفتار آن ها است:

  • تولیدکننده سیگار خیلی بیشتر از تولیدکننده داروی ترک سیگار پول در می آورد. اگر داروی ترک سیگار موفق عمل کند، مشتری دیگر به این دارو نیاز نخواهد داشت. اگر دارو کار نکند، مشتری آن را کنار می گذارد.
  • مالک رستوران زنجیره ای بیشتر از کسی پول در می آورد که در مجله درمورد خطرات مصرف فست فود مقاله می نویسد.
  • شرکتی که مشتری هایش هر سال محصول جدید او را می خرند موفق تر از شرکتی می شود که محصولاتش ده ها سال دوام می آورد.

یکی از دوستانم متقاعد شد سیگار را ترک کند. او قول داد به محض تمام شدن ده پاکت سیگار گران قیمتی که خریده بود ترک سیگار را شروع کند. به این رفتار «هزینه غرق شدن» می گوییم. حالا که پول داده ام، باید مصرف کنم! به همین ترتیب رستوران های زنجیره ای ترجیح می دهند که رژیم غذایی خود را «از ماه بعد» شروع کنید!